Zygmunt Piotr Bohusz-Szyszko

Urodził się w Chełmie w rodzinie Jakuba, oficera armii rosyjskiej, a później generała brygady Wojska Polskiego, oraz Heleny z Witowskich. Dzieciństwo i młodość spędził w rodzimym Chełmie. W 1907 roku przerwał naukę w gimnazjum, gdy ojciec otrzymał przeniesienie do Irkucka; w latach 1908–1909 należał do związku młodzieży niepodległościowej. W 1911 roku ukończył Korpus Kadetów w Pskowie i wstąpił do wyższej szkoły oficerskiej w Moskwie. W 1913 roku, jako dowódca plutonu, służył w rosyjskim 12 pułku grenadierów; w 1914 roku brał udział w frontowych walkach, został czterokrotnie ranny. Jesienią 1915 roku dostał się do niewoli austriackiej, z której zbiegł. 12 grudnia 1916 roku został przyjęty do Legionów Polskich i służył w II Brygadzie. Po wyłamaniu się Brygady spod władzy austriackiej w lutym 1918 roku został internowany w obozie na Węgrzech; po czterech miesiącach zwolniony trafił do 1. pułku piechoty Polskiej Siły Zbrojnej i został mianowany na stopień porucznika.

W wojnie polsko-bolszewickiej służył w 2 Dywizji Piechoty Legionów, najpierw jako dowódca kompanii, potem batalionu, a od lutego 1919 roku dowodził 2 Kowieńskim pułkiem strzelców wchodzącym w skład 2 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Walczył na Wileńszczyźnie, Podlasiu i Mazowszu. W czasie obrony Płocka, 18 sierpnia 1920 roku odniósł poważną ranę; brał udział w kontrofensywie sierpniowej 1920 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło mu kolejne stanowiska sztabowe i szkoleniowe. W 1921 roku był oficerem sztabu w dowództwie 19 Dywizji Piechoty. W październiku 1921 roku odbył studia w Szkole Sztabu Generalnego w Warszawie (przemianowanej w 1922 roku na Wyższą Szkołę Wojenną). Od 1 października 1923 roku, po ukończeniu kursu i dyplomie oficera Sztabu Generalnego, był przydzielony do Oddziału V Sztabu Generalnego. W 1930 roku sprostowano jego imię i nazwisko ze Zygmunt na Zygmunt Piotr. W październiku 1931 roku objął dowództwo pułku w KOP, później awansował na zastępcę dowódcy KOP i w 1938 roku był II dowódcą piechoty 1 Dywizji Piechoty Legionów. W sierpniu 1939 roku objął stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty; 21 sierpnia 1939 roku przystąpił do poznawania przygotowań wojennych i był członkiem Głównego Sądu Rozjemczego Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich w 1939 roku.

Kampania wrześniowa 1939 przyniosła mu objęcie stanowiska dowódcy 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty 2 września 1939 roku; dywizja prowadziła ciężkie walki, wycofywała się z Grudziądza na Włocławek, a następnie na Łowicz. W dniach 9–18 września brała udział w bitwie nad Bzurą, ponosząc ciężkie straty. Jej szczątki, po przeprawie przez dolną Bzurę, walczyły jeszcze z Niemcami aż do całkowitego wyniszczenia. Z niedobitkami przedarł się do oblężonej Warszawy i walczył w jej obronie do kapitulacji 28 września 1939 roku, nie idąc do niewoli.

W 1940 roku, po dotarciu przez Węgry do Francji, został dowódcą Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. Później brał udział w misji wojskowej w ZSRR po podpisaniu Sikorski–Majski; od sierpnia 1941 roku stał na czele Polskiej Misji Wojskowej w ZSRR i wywiązał się z powierzonych mu zadań. W grudniu 1941 roku, zgodnie z poleceniem generała Władysława Andersa, przystąpił do formowania 7 Dywizji Piechoty; od marca do października 1942 roku był szefem sztabu Armii Polskiej w ZSRR. Po ewakuacji wojsk polskich na Bliski Wschód został dowódcą 5 Kresowej Dywizji Piechoty, a 16 czerwca 1943 roku mianowany został zastępcą dowódcy II Korpusu. Z II Korpusem przeszedł cały szlak bojowy w kampanii włoskiej 1944–1945; w kwietniu 1945 roku zastępując dowódcę II Korpusu stoczył zwycięską bitwę o Bolonię.

Na emigracji początkowo służył w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia. Po demobilizacji w 1947 roku osiedlił się w Londynie, gdzie zajmował się renowacją porcelany i prowadzeniem drobnych napraw. Zaangażował się w życie emigracyjne, publikował liczne artykuły i prace historyczne oraz działał w środowisku kombatanckim. W 1942 roku wydał wspomnienia z kampanii wrześniowej Wrześniowym szlakiem. W latach 1965–1966 pełnił funkcję prezesa Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. W 1976 roku został Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych i pełnił tę funkcję do 1980 roku. Zmarł w Londynie 20 czerwca 1982 roku; pochowany został na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A18-5-20).