Mychajło Hruszewski
Biografia
Mychajło Hruszewski urodził się w Chełmie w rodzinie nauczyciela pochodzącego z okolic Czehrynian. Ojciec otrzymał wykształcenie duchowne, lecz całe życie pracował jako pedagog; był wykładowcą seminariów teologicznych w Perejasławiu i w Kijowie, dyrektorem szkół ludowych na Kaukazie, autorem podręcznika języka starocerkiewnosłowiańskiego. Matka – Głafira Zacharowna Opokowa, pochodziła z rodziny duchownych. Hruszewski w autobiografii określił rodziców jako patriotów Ukrainy.
W 1880 rozpoczął naukę w gimnazjum w Tyflisie. W 1886 wstąpił na wydział historyczno-filozoficzny Uniwersytetu Kijowskiego. Był aktywnym działaczem kijowskiego oddziału Hromada.
W 1894 otrzymał magistra i wyjechał do Lwowa, gdzie objął na Uniwersytecie Lwowskim katedrę historii powszechnej ze szczególnym uwzględnieniem historii Europy Wschodniej, pierwszą na świecie katedrę historii Ukrainy prowadzaną w języku ukraińskim. W latach 1898–1913 kierował lwowskim Towarzystwem Naukowym im. Szewczenki, tworząc bibliotekę i muzeum; powstała lwowska szkoła historyków Ukrainy. Rozpoczęto monumentalne dzieło Historia Ukrainy-Rusi.
W 1899 r. rozpoczął działalność polityczną, był współzałożycielem Ukraińskiej Partii Narodowo-Demokratycznej. Po rewolucji 1905 przeniósł działalność do Kijowa; w Kijowie powołał Ukraińskie Towarzystwo Naukowe i Towarzystwo Ukraińskich Postępowców. W 1914 aresztowany i zesłany do Symbirsku, następnie dzięki Petersburskiej Akademii Nauk przeniesiony do Kazania; 31 marca 1916 roku rada naukowa Uniwersytetu Lwowskiego pozbawiła go funkcji profesora. We wrześniu 1916 wyjechał do Moskwy, gdzie wznowił działalność polityczną moskiewskiej filii Towarzystwa Ukraińskich Postępowców.
Po rewolucji lutowej został wybrany na przewodniczącego Ukraińskiej Centralnej Rady w Kijowie. W tej sytuacji, 27 marca Hruszewski wrócił do Kijowa. Wstąpił do Ukraińskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów. W kolejnych miesiącach doprowadził do uzupełnienia składu Rady tak, aby reprezentowała całe społeczeństwo ziem ukraińskich znajdujących się pod władzą Rządu Tymczasowego, w tym mniejszości narodowe. Pod kierownictwem Hruszewskiego Rada ogłosiła cztery uniwersały. Po proklamowaniu 22 stycznia 1918 r. w IV uniwersale niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej, Hruszewski jako przewodniczący Centralnej Rady był jej pierwszym prezydentem. Do sukcesów Hruszewskiego należy przede wszystkim doprowadzenie do korzystnych postanowień pokoju brzeskiego z 9 lutego 1918, w którym Niemcy i Austro-Węgry uznały państwo ukraińskie.
Po wkroczeniu wojsk niemieckich i austro-węgierskich na Ukrainę, 29 kwietnia 1918 r. Centralna Rada została odsunięta od władzy w wyniku przewrotu wojskowego Pawła Skoropadskiego, a Ukraińska Republika Ludowa przekształcona w Hetmanat. Hruszewski wycofał się z życia publicznego i odmówił udziału w tworzeniu Ukraińskiej Akademii Nauk.
W lutym 1919 po okupacji Kijowa przez Armię Czerwoną wyjechał do Kamieńca Podolskiego, stamtąd do Czechosłowacji, a następnie do Austrii, gdzie poświęcił się publicystyce i działalności politycznej w emigracyjnej Ukraińskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów. W maju 1920 wraz z członkami delegacji zagranicznej UPSR potępiał rozstrzygnięcia terytorialne umowy warszawskiej między UP NRL a Polską. 19 lipca 1920 skierował list do Kominternu oświadczając, że UPSR popiera stanowisko KP(b)U i zaproponował współpracę. Wyraził pragnienie powrotu do USRR.
3 listopada 1923 Politbiuro KC KP(b)U zezwoliło Hruszewskiemu na powrót do USRR. 7 marca 1924 Hruszewski przybył do Kijowa. Rozpoczął pracę we Wszechukraińskiej Akademii Nauk, gdzie kierował sekcją historii Ukrainy.
W listopadzie–grudniu 1929 nastąpiło zaostrzenie kursu w ZSRR; po rozstrzygnięciach frakcyjnych w WKP(b) Stalin doprowadził do centralizacji władzy i kolektywizacji. W 1930 nastąpiło nasilenie terroru wobec ukraińskich elit i byłych działaczy USRR; w 1931 OGPU przygotowało proces pokazowy przeciw ukraińskiemu Centrum Narodowemu. Hruszewski został aresztowany 21 marca 1931 w Moskwie i przesłuchiwany; zmarł w końcu 1934 podczas operacji w sanatorium Kisłowodsku.
Poglądy Hruszewskiego obejmowały ukraiński nacjonalizm i federalizm; uważa się go za twórcę pierwszej pełnej koncepcji historii Ukrainy od najdawniejszych czasów do współczesności. Miał wpływ na ukraiński ruch narodowy i na rozwój historiografii ukraińskiej. Jego prace obejmują Historia Ukrainy-Rusi oraz liczne monografie i źródła do historii Ukrainy.
Upamiętnienie: jego wizerunek pojawił się na banknotach i monetach Ukrainy, a także licznych pomnikach i ulicach noszących jego imię.